به وبلاگ محمد رضا جاویدی خوش آمدید

این وبلاگ در خصوص ارائه اطلاعات علمی -فرهنگی و آموزشی در زمینه مدیریت اعم از بازار یابی بازرگانی کیفیت و....ارائه خدمات مینماید.

 
ساعت ٩:۳٩ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ۱٦ آذر ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: امام حسین (ع)

ماجرای امام حسین (ع)

آرش بحیرایی

 

بسم الله الرّحمن الرّحیم

 

مقدمه

عموم انسانها زمانی که قصد انجام کاری را دارند، برنامه‌‌‌‌ای مد نظرشان می‌‌‌‌باشد که می‌‌‌‌خواهند با انجام آن، به هدف مورد نظرشان دست یابند. امّا خصوصِ انسانها که برنامه‌‌‌‌ریزتر و عاقل‌‌‌‌ترند، در خلال کارهایشان فقط یک برنامه را پیگیری نمی‌‌‌‌کنند، بلکه دو یا چند برنامه را دنبال می‌‌‌‌کنند. و البته از بین این برنامه‌‌‌‌ها قطعاً بعضی بر بعض دیگر فضیلت و ارجحیت دارند. برنامة آنها به گونه‌‌‌‌ای است که تمامی افراد می‌‌‌‌توانند متناسب با شاکلة خویش[مجموع فطریات، طینت، روحیات، نفسانیّات، فرهنگ و دیگر چیزهای اثرگذار بر انسان]، لایه و درجه‌‌‌‌ای از این برنامه را برگزیده و وارد آن شوند و بهرة خویش را از آن درجه از برنامه ببرند. در این میان، به میزانی که درجة برنامه بالاتر و هدف آن تربیتی‌تر باشد، قیمت برنامه بیشتر خواهد بود و انسان متناسب با قیمت و الهی بودنش، در پی برنامه‌هایی با اهداف تربیتی می‌باشد. به عبارت دیگر، یک انسان الهی برنامه‌‌‌‌ریزی‌‌‌‌اش تربیتی است و اهدافش در راستای تربیت و ارتقاء عالم و آدم است، حال آنکه یک انسانِ نفسانی، اهدافش نفسانی بوده و صرفاً بهره‌‌‌‌مندی خود را دنبال می‌کند.

اکنون در این راستا به ذکر مثالی می‌پردازیم؛ می‌دانیم که خداوند متعال پس از خلقت آدم(ع)، بهشت خاصی را برای ایشان مهیّا نموده و خطاب به آدم(ع) چنین می‌فرماید: ای آدم! شما و همسرت در این بهشت ساکن شوید و به این ترتیب ایشان را در آنجا مستقر می‌‌‌‌نماید. شاید در نگاه اول، انسان این فعل خداوند را فعلی یک بعدی و محدود به همین هدف تصور نماید، ولی باید دانست که شأن افعال خداوند حکیم، به قطع و یقین، برتر از این است. با اندکی تأمل در آیات قرآن، انسان در می‌یابد که اگر چه در ظاهر صحبت از یک ماجرا می‌باشد، اما خداوند، اهداف گوناگون و برنامه‌‌‌‌های متعددی را در قالب این یک ماجرا، مد نظر دارد که می‌توان با شناخت آن‌ها، تا حدی به قیمت این فعل پی برد. اینک برای شناخت بیشتر ابعاد این ماجرا، به برخی از آن‌ها اشاره خواهد شد:

1- زندگی بهشتی برای آدم(ع): یکی از اهدافی که در این ماجرا وجود دارد، خواست خداوند برای قرار دادن یک «زندگی بهشتی برای آدم(ع)» می‌باشد. خداوند بهشت را به عنوان محل استقرار برای آدم(ع) و همسرشان پسندید و ایشان را در آنجا سُکنی داد تا از نعمات موجود در آن بخورند و بهره‌‌‌‌مند گردند و این بهره‌‌‌‌مندی سبب کسب صفات و رشدِ باید و شاید، برای این بزرگواران شود.

2- عیان نمودن شیطنت ابلیس(لع): یکی دیگر از اهداف این ماجرا، «عیان نمودن شیطنت ابلیس(لع)» بود و بهشت آدم(ع) برنامه‌‌‌‌ای بود که در طی آن، ابلیس(لع) نتواند بیکار بنشیند و مجبور شود تا شیطنتش را آشکار کند.

3- برنامة درس و عبرت: از دیگر اهداف این ماجرا، گرفتن عبرت می‌باشد و اینکه فرزندان آدم(ع)، از ماجرای اِغوای ایشان درس بگیرند.

4- برنامة آشنایی با هدف: هدف دیگر این است که انسان‌‌‌‌ها بدانند که برای قرار گرفتن در بهشت خلق شده‌‌‌‌اند و نباید به بودن در دنیا راضی شده و به تجملات دنیا دل ببندند، بلکه باید دنیا را محل گذر دانسته و در خلال زندگی در دنیا، راهی خدایی را برای رسیدن به بهشت بپیمایند.

موارد فوق می‌تواند برخی از ابعاد این ماجرا باشد. بدین ترتیب مشاهده می‌کنیم که خداوند در قالب یک ماجرا[ماجرای بهشت آدم(ع)]، چندین برنامه را در سطوح و ارتفاعات مختلف مدّ نظر داشته است.

 

اکنون می‌‌‌‌خواهیم از این منظر، نگاهی به یکی از عظیم‌‌‌‌ترین و شگرف‌‌‌‌ترین ماجرا‌‌‌‌هایی که در عالم واقع شده و مبداء و منشاء بسیاری از تحولات و دگرگونی‌‌‌‌ها قرار گرفته، داشته باشیم. ماجرایی که به دست یکی از مربّیان تامِّ بشر[هر یک از (ع) که به دنیا می‌‌‌‌آمدند، روی کتف راست یا بر پشت‌‌‌‌شان نوشته شده بود: وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقًا وَ عَدْلاً، لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ (انعام115)] یعنی حسین بن علی(ع) در سال 60 و 61 هجری در قالب یک کاروان، از مدینه به سوی مکه و سپس به سوی کربلا طراحی گردید و در طی چند ماه به منصة ظهور گذاشته شد و الگویی برای تمامی شیعیان و عاقلان و محبان و پاک‌‌‌‌طینتان گردید. این ماجرای الهی بی‌‌‌‌شک از معجزات عظیم و از بزرگترین کلاسهای تعلیم و تربیت بشری است. اگر انسان از این منظر به کاروان حسینی(ع) نگاه کند، شاید به اندازه وُسع خویش دریابد که چرا زینب(س) که یکی از تعلیم و تربیت شد‌‌‌‌گانِ اهل‌‌‌‌بیت(ع) و از شاگردان اول مکتب وحی می‌باشد، در مواجهه با این حرکت و این کاروان، به صداقت و عالمانه و به دور از احساسات، چنین می‌‌‌‌فرماید که: ما رَأیْتُ اِلا جَمیلاً!

امام اباعبدالله الحسین(ع) برای جاری نمودنِ تعلیم و تربیتِ مورد نظر خداوند، برای کلّ بشریت درسی را در قالب کاروان به تصویر کشاند تا همگان بتوانند وارد آن صحنه شده و آن درس را به صورت عملی تحصیل نمایند. ایشان حرکتی را شروع نمودند که دارای ابعاد گوناگون و درجاتِ مختلف هدف بود و حرکت‌‌‌‌کنندگانِ با ایشان، به تبع شاکلۀ خویش یکی از آن اهداف را برگزیده و در پی آن، با ایشان همراه می‌‌‌‌شدند. برخی همراهان نیز پس از اینکه در می‌‌‌‌یافتند هدف مورد نظرشان با اهداف موجود در این ماجرا سازگاری ندارد، به نقطۀ پایانی حرکت خویش می‌‌‌‌رسیدند و در ادامۀ مسیر، توفیق همراهی با کاروان را از دست می‌‌‌‌دادند. اگر انسانِ عاقل به این کاروان نگاه کند و به کلام و رفتار قافله‌‌‌‌سالارش توجه کند، می‌‌‌‌تواند به میزان فهمی که از صادره‌‌‌‌های ایشان دارد، با نیّت، اهداف، منطق‌‌‌‌ها و برنامه‌‌‌‌های مختلفِ صاحبِ کاروان آشنا شود و مناسب شاکله‌‌‌‌اش، وارد کاروان شده و با صاحب آن همراه شود. در یک نگاه اجمالی شاید بتوان این برنامه‌ها را در هفت سطح و درجه دسته‌بندی نموده و آن‌ها را تحت عنوان «برنامه‌‌‌‌های حسینی(ع)» نامگذاری نمود و از این منظر به ماجرای امام حسین(ع) نگریست.

 

منظرِ برنامه‌‌‌‌های حسینی(ع(

    انسان به لحاظِ منظری که نسبت به یک موضوع دارد می‌‌‌تواند از آن موضوع برداشت نماید و هر چه منظر انسان کامل‌‌‌تر و دقیق‌‌‌تر باشد، برداشت انسان، جامع‌‌‌تر و کامل‌‌‌تر خواهد بود. زمانی که انسان از منظرِ الهی به مقولات مختلف نظر کند، همان مطلبی را برداشت می‌‌‌کند که مورد نظر خداوند است. به عنوان مثال به ماجرای انبیاء و رسل(ع) در قرآن، می‌‌‌توان از منظرِ داستان، یا از منظر معجزه، یا از منظر نگاه به خوبان، یا از منظر تعلیم و تربیت و یا از منظر خلفای الهی که مجرای برنامۀ خداوند بودند، نگریست و البته به تبع هر منظر، از ماجرای ایشان برداشتی نمود. اما آنچه مسلّم و بدیهی می‌باشد این است که این برداشت‌‌‌ها هم‌‌‌سنگ و هم‌‌‌قیمت نیستند. اکنون سؤال این است که بهترین منظرها برای نگریستن به ماجرای امام حسین(ع) چیست؟ تاکنون از منظرهای زیادی به این ماجرا  نگریسته شده است که از جمله می‌توان از منظر حماسی، منظر مبارزه با ظلم، منظر امر به معروف و نهی از منکر و دیگر منظرها نام برد، ولی همیشه این سؤال باقی است که عالی‌‌‌ترین منظر چیست؟ از جملۀ منظرهایی که می‌‌‌توان از آن، به ماجرای امام حسین(ع) نگاه کرد، «منظر برنامه‌‌‌های حسینی(ع)» است. این منظر، علاوه بر اینکه با فطرت انسان سازگار است، با سخنان امام حسین(ع) نیز بسیار سازگار و منطبق است، لذا آرامشی را در وجود انسان به دنبال دارد و باعث نگرانی انسان نمی‌‌‌شود. زمانی که انسان از این منظر به حرکت امام حسین(ع) می‌نگرد، ماجرا به گونه‌‌‌ای دقیق‌‌‌تر و کامل‌‌‌تر جلوه می‌‌‌کند.

 از این منظر، خلیفة خداوند از جانب خداوند، طراح و برنامه‌ریز ماجرا می‌باشد و کل ماجرا یک برنامة دقیق و تحت سیطره و سلطة ولیِّ خدا می‌باشد. به تعبیر دیگر، اگر ما امام حسین(ع) را خلیفۀ خدا و صاحب شب قدر بدانیم، یقین خواهیم داشت که تمام ماجراهای سال 60 و 61 هجری را ایشان از جانب خداوند تقدیر فرموده است و به کلیّات و جزئیّات آن اشراف دارند، یعنی حرکت ایشان یک حرکت احساسی، اتفاقی و یا انفعالی نیست. اینگونه نیست که ایشان حرکتی را آغاز کنند و ندانند چه اتفاقاتی را در پیش رو دارند و در این حالت پیش بروند تا ببینند خداوند چه چیزی را برای ایشان مقدر فرموده است و سپس بخواهند برای آن تدبیری بیاندیشند، بلکه قطعاً ماجرا به گونۀ دیگری است. به این صورت که امام حسین(ع) در قالب ماجرایی بزرگ، چند برنامه که هر یک از آنها بر فراز دیگری قرار گرفته را در طی زمان و به صورت موازی با هم، به پیش می‌‌‌برند.

 

لزوم تفکیک برنامه‌‌‌‌های حسینی(ع(

در اینجا بیان یک نکتۀ مهم، ضروری به نظر می‌‌‌رسد و عدم توجه به آن باعث ایجاد اشتباه و انحراف در برداشت خواهد شد و آن نکته مهم این است که: باید برنامه‌‌‌های حسینی(ع) را به طور دقیق شناخته و آنها را از یکدیگر تفکیک نمود و به صورت تفکیک شده، مورد مطالعه قرار داد تا قدر هر برنامه شناخته شود. برای فهم بیشتر این مطلب، به بیان مثالی از قرآن خواهیم پرداخت:

بر اساس آیة 29 سورة بقره، خداوند آسمان را پرداخت نموده و آن را به صورت هفت آسمان قرار داده است [ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ / سپس به آسمان پرداخته و هفت آسمان را بر پا کرد] و طبیعتاً در هر آسمانی اشیاء و قوانین خاصی قرار داده و به این وسیلۀ آنها از یکدیگر جدا شده و تبدیل به هفت آسمان گردیده است. لذا برای بررسی آسمان باید به هفتگانه بودن آن توجه داشت. به عبارت دیگر، هر چند که در حین صحبت از آسمان، ما از یک شئ سخن می‌‌‌گوییم و واژة «آسمان» را به کار می‌‌‌بریم، اما اگر ‌‌‌بخواهیم آن را مطالعه کنیم، باید ابتدا قائل به هفت‌‌‌تایی بودن آن باشیم و سپس هر آسمان را در جای خود و با توجه به موضوعات مربوطه و اشیاء و قوانین موجود در آن و به صورت منفکّ از یکدیگر مطالعه نماییم. اگر انسان بخواهد آسمانها را به صورت یگانه و یا مخلوط با یکدیگر تصور نماید، قطعاً نمی‌تواند معارف و مطالب صحیحی از آن برداشت نماید.

ماجرای امام حسین(ع) نیز چنین است، یعنی به نظر می‌‌‌رسد که صحنه‌‌‌پرداز عالَم، همانگونه که آسمان‌ها را به صورت هفتگانه پرداخت نموده، آسمانِ حسین‌‌‌اش(ع) را نیز هفت‌‌‌تایی قرار داده است. جالب اینجاست که همانگونه که در میان آسمانهای هفتگانه، آسمانهای پایینی، محدودتر و سخت‌‌‌تر و آسمانهای بالاتر، لطیف‌‌‌تر و قیمتی‌‌‌تر می‌‌‌باشند، در برنامه‌های حسینی نیز برنامه‌های پایین‌تر دارای قیمت کمتر و برنامه‌های بالاتر قیمتی‌تر و ارزشمندتر هستند. در میان آسمانها، خداوند آسمان اول[که همان آسمان دنیاست] را پر از جانور و بَدی قرار داده است، لیکن هر چه به سمت آسمان هفتم بالاتر برویم، آسمانها زیباتر و با کیفیت‌‌‌تر خواهند بود. در برنامه‌‌‌های حسینی(ع) نیز، برنامة اول و دوم ایشان در مواجهه با بدی‌‌‌ها است و هر چه به سوی برنامه‌‌‌های اصلی‌‌‌تر بالا برویم، برنامه‌ها زیباتر و با کیفیت‌‌‌تر می‌‌‌شوند.

علی أیّ حال، به نظر می‌رسد که برای فهم بیشتر و برداشت صحیح از ماجرای امام حسین(ع)، ابتدا باید برنامه‌‌‌ها و هدفهای مختلف حرکتِ کاروان حسینی(ع) را از هم جداسازی نمود و سپس به مطالعۀ آنها پرداخت. ابتدا باید دانست که امام حسین(ع) به خاطر یک هدف و یک منظور، از مدینه حرکت نکردند، بلکه ایشان هدفها و برنامه‌‌‌های مختلف داشتند. مثلاً پایین‌‌‌ترین برنامة ایشان، «برنامة به سوی کوفه» بود، که مدام کم‌‌‌رنگ شد و در منزل ذُو حُسُم به اتمام رسید و این منزل را می‌‌‌توان، جایگاه انتهای این برنامه دانست. لذا ما نباید برنامۀ به سوی کوفه را با «برنامة شهادت» و یا سایر برنامه‌‌‌ها یکی بگیریم.

 

اشکالات «یک برنامه‌‌‌‌ای دانستن» ماجرای امام حسین(ع(

 اگر انسان قائل به این باشد که ماجرای امام حسین(ع) تنها دارای یک هدف می‌باشد، اشکالات و سؤالهایی پیش خواهد آمد. یکی از اشکالات این است که به دنبال این تفکر، این سؤال مطرح می‌‌‌شود که: این برنامه و هدف چه بوده است؟ البته در پاسخ این سؤال نیز جواب‌‌‌های متعددی مطرح خواهد ‌‌‌شد. به عنوان مثال یکی در پاسخ این سؤال می‌‌‌گوید: امام(ع) به قصد شهادت خروج کردند و برای اثبات این مدّعا نیز از احادیث استفاده نموده و استدلال‌‌‌هایی را مطرح می‌‌‌کند. دیگری در پاسخ این سؤال می‌‌‌گوید: امام حسین(ع) به قصد حکومت خروج کردند و او نیز برای مدّعای خویش احادیث و استدلال‌‌‌هایی را مطرح می‌‌‌کند. فرد سوم نیز دلیلی دیگر ابراز می‌‌‌کند و در این صورت شاید تنها ثمره این باشد که پس از مدتی، غائله‌‌‌ای مانند «غائلة ایجاد شده بر سر کتاب شهید جاوید» در جامعه پدیدار گشته و اوج می‌‌‌گیرد.

شاید یکی از بدترین اشکالات این نوع نگرش که ما همة برنامه‌‌‌ها را واحد و درون هم حساب کنیم، این است که در آن صورت ما باید عاشورا را پایان ماجرا بدانیم.

از دیگر اشکالات این نوع نگرش این است که بسیاری از کلمات و رفتارها جایگاه نخواهند داشت. به عنوان مثال: بسیاری از جملات امام(ع) برای ما بی‌‌‌معنا جلوه می‌‌‌کند. زیارت انبیاء و رسل(ع) در کربلا برای ما بی‌‌‌معنا جلوه می‌‌‌کند. قطب عالَم بودنِ کربلا برای ما بی‌‌‌معنا خواهد بود. این مفهوم که «قلوب ما به سمت کاروان حسینی(ع) است»، برای ما بی‌‌‌معنا خواهد بود. و مهمتر از همه اینکه اصلاً خود کاروان حسینی(ع) برای ما بی‌‌‌معنا می‌‌‌شود و در نهایت تنها چیزی که برای ما جلوه نموده و پررنگ می‌‌‌شود، روز عاشورا و وقایع اتفاق افتاده در آن است.

اگر این چند برنامه را یکی دانسته و بخواهیم با «عقل دنیایی» به ماجرای امام حسین(ع) نگاه کنیم، فعل و رفتار حسینی(ع) برای ما بی‌‌‌معنا و سؤال برانگیز خواهد بود، زیرا قطعاً ما تیزبین‌‌‌تر از ابن‌‌‌عباس نیستیم و ابن عباس به عنوان «اَعقَل مردم آن زمان» شهرت دارد. لذا در بهترین حالت، ما نیز همان نتیجه‌‌‌ای را می‌‌‌گیریم که او گرفت و همان را می‌‌‌گوییم که او گفت. ابن عباس به امام(ع) می‌‌‌گوید: «اگر به ناچار باید بروى، رهسپار یمن شو که در آنجا دژها و دره‌‌‌هاست، آنجا سرزمینى پهناور است و پدرت در آنجا پیروانى دارد. تو در آنجا خود را دور از مردم نگاه مى‌‌‌دارى و نامه می‌‌‌نویسی و به وسیلة فرستاده‌‌‌هاى خود (به اینجا و آنجا) مى‌‌‌فرستى. بدین سان امید است بى دردسر به خواستة خود برسى». اگر انسان دارای این نوع نگرش باشد، برای او نیز همان سؤالی پیش می‌‌‌آید که برای ابن عباس پیش آمد. یعنی او از خود می‌پرسد که آیا نعوذ بالله امام(ع) اشتباه نکردند؟! زمانی که ما مُحبّان اهل بیت(ع) [در صورتی که بخواهیم با عقل دنیایی نگاه کنیم] با این سؤال مواجه می‌گردیم، حبّ قلبی ما به کمکمان می‌‌‌آید و در پاسخ این سؤال می‌‌‌گوییم: نه! هر کاری که امام(ع) کرده‌اند، درست بوده است[البته این کلام و این پاسخ ما، برگرفته از یک منطق صحیح و عالی است، که در جای خود باید به آن پرداخته شود]. به عبارت دیگر در چنین شرایطی به جای اینکه معارف ما باعث نجاتمان شود، حبِّ ما باعث نجاتمان خواهد شد. در نتیجه ما سعی می‌کنیم در ماجرای امام حسین(ع) دیگر تفکر ‌نکنیم، زیرا با این نوع تفکر، ما نیز به ایدة ابن‌‌‌عباس می‌‌‌رسیم. در حالی که اگر ما این چند برنامه را از هم جدا نموده و به تفکیک از آنها صحبت کنیم، به این مشکلات و معضلات برخورد نخواهیم ‌‌‌کرد. در این صورت ما عاشورا را پایان نمی‌‌‌دانیم. بلکه قائل خواهیم بود که هر یک از برنامه‌‌‌ها پایانی دارد و عاشورا فقط پایان یک یا دو برنامه از برنامه‌های امام(ع) است.

 

انواع برنامه‌‌‌‌های حسینی(ع): مرتب شده به سوی با اهمیت‌‌‌‌تر[نه از لحاظ زمانی[

اگر ما برنامه‌‌‌های حسینی(ع) را بر اساس شروع زمانی هر یک از آنها درجه‌‌‌بندی کنیم، به نظم جالبی دست پیدا نخواهیم ‌‌‌کرد. بلکه این برنامه‌ها باید بر اساس «اهمیّت هر برنامه» درجه‌‌‌بندی شوند. نکتة جالب اینجاست که اگر این برنامه‌‌‌ها بر اساس «پایانِ هر برنامه» نیز درجه‌‌‌بندی شوند، درجه‌بندی به دست آمده همانند درجه‌‌‌بندی بر اساس «اهمیّت هر برنامه» خواهد شد. به عبارت دیگر پایان هر برنامه، گویای درجة اهمیّت آن برنامه خواهد بود و هر برنامه‌‌‌ای که دیرتر پایان یابد، دارای اهمیت و درجة بالاتری است. در مجموع می‌‌‌توان «برنامه‌‌‌های حسینی(ع)» را به صورت زیر درجه‌‌‌بندی نمود:  

 

1ـ برنامة به سوی کوفه

پایین‌‌‌ترین[اما نه اولین] برنامه‌‌‌ای که امام(ع) در پی آن بودند، یک برنامة فرعی با عنوان «برنامة به سوی کوفه» بود. بر طبق این برنامه، کوفیان خواستار آمدن امام(ع) به کوفه می‌باشند. اما نکتة حائز اهمیت و درخور دقت این است که میزان معرفت و شناخت کوفیان از امام در چه حدّی بود و ایشان طالب چه امامی بودند؟ برای یافتن پاسخ این سؤال که «کوفیان چه نوع امامی می‌‌‌خواستند؟» خوب است که انسان به فرمایش‌های امام(ع) توجه نماید. آنگونه که از فرمودة امام حسین(ع) فهمیده می‌‌‌شود، کوفیان خواهان یک امام[در حدّ رهبر دینی و سیاسی و اجتماعی]  برای شهر خود بودند، تا گرد او جمع شده و شیعة چنین امامی باشند. آنها امام حسین(ع) را هم به عنوان چنین امامی می‌‌‌خواستند، نه به عنوان امام عالَم. [رجوع به: نامة امام حسین(ع) در پاسخ به نامه‌‌‌هاى مردم کوفه.]

برنامة به سوی کوفه در ابتدا به صورت دعوت بود، اما پس از اینکه کوفیان نامه‌‌‌های فراوانی به حضرت نوشتند، با «حرکت به سوی کوفه» آغاز گردید. شروع این برنامه از مکه بود و در ابتدا بسیار پررنگ می‌‌‌نمود[البته برای دیگران پررنگ بود، نه برای امام(ع)] اما هر چه امام(ع) به سوی کربلا پیش می‌‌‌روند، این برنامه کم‌‌‌رنگ‌‌‌تر می‌‌‌شود و به میزانی که کم‌‌‌رنگ‌‌‌تر می‌‌‌شود، افرادی که با این برنامه و برای دستیابی به هدف این برنامه، با امام(ع) همراه شده بودند[عمدتاً در کوفه بودند]، از ایشان فاصله گرفته و حتی کار را به دشمنی و مقابله با ایشان می‌‌‌رسانند. یعنی به مرور، اشتیاق جای خود را به بغض و دشمنی و در مقابل امام(ع) ایستادن می‌‌‌دهد. از لحاظ زمانی، کلام فرزدق تقریبا مربوط به حد وسط این ماجرا است، فرزدق - که مدتی قبل از شهادت مسلم از کوفه به راه افتاده و ظاهراً مسلم را ندیده است، زیرا در مواجهه با امام(ع) هیچ سخنی از مسلم به میان نمی‌‌‌آورد- می‌‌‌گوید: آقا! این‌‌‌ها مردّد هستند، بین قلب و فعل‌‌‌شان جنگ است. آدمی از خود می‌‌‌پرسد: چرا آن دعوت و اصرار شدید و آن دوازده هزار نامه، به تدریج به بغض و کینه تبدیل می‌‌‌شود و کوفیان در مقابل امام(ع) می‌‌‌ایستند؟ در پاسخ این سؤال باید چنین گفت که علت این است که کوفیان تحت فرماندهی ائمه‌‌‌ی کفر می‌‌‌باشند - که باید درون برنامة بزرگتری به نام «برنامة مبارزه با یزید» به آن پرداخت - و ایشان بدترین جنایت‌‌‌ها را علیه امام حسین(ع) انجام می‌‌‌دهند. عمدة‌‌ آن کسانی که این جنایت‌‌‌ها را انجام دادند، خودِ کوفیان بودند و این نکته بسیار مهم است.

علی ایّ حال، هر چه امام(ع) در مسیر حرکت‌‌‌شان جلوتر می‌‌‌روند، «برنامة به سوی کوفه» کم‌‌‌رنگ‌‌‌تر می‌‌‌شود تا جایی که این برنامه، در منزل ذُو حُسُم پایان می‌یابد. صحبت امام(ع) در منزل ذُو حُسُم، حاکی از انصراف ایشان از برنامة اول یعنی «برنامة به سوی کوفه» است. البته پیش از آن نیز امام(ع) تمایل زیادی به رفتن به کوفه نداشته‌اند و این مطلب در کلام ایشان آشکار است. امام(ع) می‌‌‌دانستند و بارها مطالبی را خطاب به کوفیان در ارتباط با نامه‌‌‌های ایشان و عدم پایبندی و شکستن پیمان‌‌‌شان و شیطنت‌‌‌شان و ... مطرح فرموده بودند.

شاید در اینجا این سؤال مطرح ‌‌‌شود که چرا امام حسین(ع) با توجه به علم لدنّی‌‌‌شان، باز هم به درخواست کوفیان پاسخ مثبت داده و به سوی کوفه رهسپار می‌‌‌شوند؟! جواب این سؤال را می‌‌‌توان در فرمایش‌های خود حضرت مشاهده نمود. ایشان در پاسخ به سؤال ابن‌‌‌عباس در مکه می‌‌‌فرمایند: وَ هذِهِ کُتُبُ اَهْلِ الکُوفَةِ وَ رُسُلُهُمْ. وَ قَدْ وَجَبَ عَلَیَّ إِجابَتُهُم وَ قامَ لَهُم العُذْرُ عَلَیَّ عِنْدَ اللهِ سُبْحانَهُ/ این نامه‌‌‌ها و فرستاده‌‌‌هاى کوفیان است و بر من واجب است که آنان را پاسخ گویم، تا حجت خداوندى بر آنان تمام شود. در همین راستا، امام حسین(ع) در نامه به بزرگان بصره نیز آنها را به بیعت با خود به عنوان خلیفة رسول‌‌‌الله(ص) دعوت کردند.

با توجه به این کلام امام(ع) و با توجه به برنامة دیگری از برنامه‌‌‌های امام(ع) تحت عنوان «برنامة ثار الله» و با توجه به برخی دلایل دیگر، می‌‌‌توان چنین نتیجه گرفت که امام حسین(ع) با حرکت به سوی کوفه، دنبال «برنامة به سوی حکومت» نبوده‌اند. با قطعی شدن این موضوع و پایان پذیرفتن «برنامة به سوی کوفه» در منزل ذوحسم، درجة بالاتری از برنامة امام(ع)، ظهور بیشتری می‌یابد که از این درجه از برنامه می‌توان با عنوان «برنامة مبارزه با امثالِ یزید» یاد کرد، که در ادامة مطلب به آن خواهیم پرداخت.

 

2ـ برنامة مبارزه با امثالِ یزید(لع(

مفاهیم دینی در خلال زمان، از آدم(ع) به سوی خاتم(ص) به تدریج رشد داده شده‌اند تا اینکه در دوران سیّد بشر و ظهور ِاسلام این مفاهیم به اوج خود رسیدند و ما در این دوران با اوج «مفاهیم عظیم» مواجه هستیم. اما پس از رسول‌‌‌الله(ص)، خواص جامعه شروع به مطرح نمودن تعاریف نفسانی از برخی مفاهیم اسلام و قرآن کردند، و از آن بدتر اینکه، برای بسیاری از این مفاهیمِ مرتفع و عظیم، تعاریف زمینی[سطحی] مطرح کرده و سپس به ساختن «معادل جعلی» برای آنها اقدام نمودند. از بارزترین مصادیق و قیمتی‌ترین مفاهیمی که دستخوش این تحریفات و معادل‌سازی‌ها قرار گرفت، مفاهیم «امامت» و «خلافت» بود. بر اساس تعریف اجتماعی و سیاسی[به جای تعریف عرشی] که از «امامت» و «خلافت» صورت پذیرفت و به تبع آن، نوعی «مدل امامت» و «مدل خلافت» که بعد از رسول‌‌‌الله(ص) در جامعة اسلامی برقرار شد، شأن و جایگاه «امامت و خلافت»، در اذهان مسلمین افول پیدا نموده و در پی آن، افراد زیادی به خود جرأت می‌‌‌دادند که مصداق آن باشند و در این امر خود را همپا و همتای اهل‌‌‌بیت(ع) می‌دیدند و با ایشان احساس رقابت می‌‌‌کردند. همچنین بر اساس آن نوع «مدل حکومتی» که بعد از رسول‌‌‌الله(ص) در جامعة اسلامی برقرار شد، افرادی مانند معاویه و یزید(لع) خود را شایستة امیرالمؤمنینی می‌‌‌دانستند.

دو دلیل فوق، به علاوة نفسانیات و ضعف شخصیتی و فرهنگیِ عمومی، باعث شد تا کم‌‌‌کم جامعة اسلامی از درون تهی شده و پذیرای حاکمیّت فردی چون یزید گردد.

امام حسین(ع) در منزل بَیْضَه در برابر لشگر خویش و لشگر حرّ، در این‌‌‌باره چنین فرمودند: «هان اى مردم! همانا رسول خدا(ص) فرمود: هر کسی که فرمانروایى ستمگر را ببیند که حرام‌‌‌هاى خدا را حلال مى‌‌‌شمرد، پیمان خدا را مى‌‌‌شکند، با سنت رسول خدا(ص) مخالفت کرده و در میان بندگان خدا با گناه و تجاوز رفتار مى‌‌‌کند و او با کردار و گفتار خود بر او نشورد، بر خداست که او را در جایگاه آن ستمگر در آورد. بدانید اینان به پیروى شیطان چسبیده و اطاعت خداى رحمان را ترک گفته، تباهی‌‌‌ها را آشکار ساخته، حدود خداوندى را تعطیل کرده، بیت‌‌‌المال را در انحصار خود در آورده، حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام ساخته‌‌‌اند و من از هر کس دیگر سزاوارترم که بر اینان شوریده و در برابرشان بایستم.»

این کلام امام(ع) گویای درجه‌ای از برنامة ایشان تحت عنوان «برنامة مبارزه با امثالِ یزید» می‌باشد. «برنامة مبارزه با یزید» مدّت‌‌‌ها در ذهن و کلام امام حسین(ع) مطرح بود. لیکن این برنامه، از زمانی که خبر مرگ معاویه(لع) وجایگزینی یزید(لع) و نیز درخواست بیعت از امام حسین(ع)، در مقرّ والی مدینه مطرح ‌گردید، به صورت عملی شکل ‌گرفت. «برنامة مبارزه با ظلمِ یزیدی» به تدریج پُررنگ شد. این برنامه به طور پیوسته در کاروان حسینی(ع) جریان داشت تا اینکه در روز عاشورا با رشادت و شهادت پایان یافت. اما این رفتار امام(ع) برای بسیاری از کسانی که در خلال دوران‌‌‌های بعد، نمی‌‌‌خواستند ظلم را تحمل کنند، به صورت یک الگو تثبیت گردید [و از این جنبه، این برنامه تا زمان ظهور هم ادامه خواهد داشت. از جمله اینکه در آخرالزمان، خوبان به تأسی از این الگو، به مقابله با سفیانی(لع) برمی‌‌‌خیزند یعنی همان خلف ناصالح یزید(لع) که در پی آن است که حکومت را در سوریه و عراق و .... در دست بگیرد.]

در این برنامه، امام(ع) از «روش تقدیس» وارد می‌‌‌شوند. مفهوم قداست با اختلاف سطح، ارتباط تنگاتنگ دارد. زمانی که انسان خطاب به خداوند عبارتِ «أنْتَ الْمالِکُ وَ أنَا الْمَمْلُوک» را بیان می‌کند، کوچکی و حقارت خویش را در مقابل عظمت و بزرگی خداوند یادآور می‌شود. در این هنگام انسان با کلام خویش اختلاف سطح را مطرح می‌‌‌کند و این مفهوم قداست است. امام(ع) در این کلام، از یک سو توانِ حکومت عالیِ خودشان و حکومت بسیار پست و سُفلای یزید و زایل شدن و ناماندگاری حکومت او را مطرح می‌‌‌کنند، و از سوی دیگر مشروعیت حکومت خودشان و نامشروع بودن حکومت یزید را مطرح می‌‌‌کنند. به تعبیر دیگر امام(ع) با مطرح نمودن اختلاف سطحی که بین ایشان و یزید(لع) وجود دارد، قداست خود را به رخ می‌کشند. از یک بُعد دیگر نیز بحث حق و باطل را مطرح می‌‌‌کنند. به این صورت که با بیانِ حق بودن حکومت خودشان و باطل بودن یزید، این سؤال را مطرح می‌‌‌کنند که آیا من به خلافت اَحَقّ[سزاوارتر] هستم یا یزید؟ و البته بسیار واضح است که یزید باطل است.

آن دسته از افرادی که به خاطر «برنامة مبارزه با یزید» با امام(ع) همراه شده و به میدان آمده بودند، در مقایسه با افرادی که بر اساس «برنامة به سوی حکومت» به سوی ایشان آمده بودند، پایدارتر بوده و مدت زمان بیشتری امام(ع) را همراهی نمودند. ایشان امام(ع) را تا کربلا نیز همراهی کردند، اما وقتی احساس نمودند که مبارزه با یزید جواب نخواهد داد و جان خویش را در خطر دیدند، با خود گفتند: دیگر دلیلی برای ماندن وجود ندارد، لذا آنها نیز به تدریج امام(ع) را تنها گذاشته و رفتند[البته با دلایلی می‌توان گفت که وقوع این موضوع حداکثر تا قبل از تاسوعا بوده است؛ زیرا اگر در تاسوعا یا عاشورا این افراد از امام(ع) جدا می‌‌‌شدند، برای لشگر حقّ بسیار بد می‌‌‌شد و از طرف دیگر، دشمن به این موضوع بسیار تمسک کرده و علیه امام(ع) مورد استفاده قرار می‌‌‌داد. در حالی که در تواریخ معتبر اثری از تمسخر در این زمینه توسط دشمن وجود ندارد].

 

3ـ برنامة ثار الله[برنامة شهادت[

یکی دیگر از درجات برنامة حسینی(ع)، برنامه ثار الله می‌باشد. بر اساس این برنامه می‌توان هدف امام(ع) از حرکت خویش را تحقق مقولة ثارالله دانست. برای آشنایی بیشتر با این برنامه، ابتدا به بیان مفهوم ثار الله می‌پردازیم.

مفهوم ثار الله: اَعمال ناشایست خلایق، به خصوص انسان‌‌‌ها، مدام تبدیل به حجاب می‌‌‌شود و این حجاب‌‌‌ها، راه بشریّت به سوی آیندة خدایی را سدّ می‌‌‌کنند. هر چه اَعمال بدتر باشد، به حجاب‌‌‌های خشن‌‌‌تری تبدیل می‌‌‌شود. بدترین اَعمال تاریخ بشر، بعد از رحلت رسول‌‌‌الله(ص) واقع شد؛ تا حدّی که به خاطر آنها، حتّی امامت نیز باید پس از امام حسین(ع) منقطع ‌‌‌گردیده و دیگر ادامه نمی‌‌‌یافت، لذا خداوند سالها قبل از وقوع آنها[حدوداً در سال سوّم هجری]، به رسول‌‌‌الله(ص) وحی می‌‌‌فرستد که اگر می‌‌‌خواهید امامت تا مهدی(عج) ادامه یابد، باید فرزندی[حسین(ع)] به دنیا بیاید که شهید شود. از احادیث بر می‌‌‌آید که رسول‌‌‌الله(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س) بخاطر همین موضوع بود که راضی به ولادت چنین فرزندی شدند[رجوع به احادیث مربوط به «وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً»/ احقاف 15)] .

آه، بعد از رسول‌‌‌الله(ص) دو نفر با اَعمال‌‌‌شان دیوارهای قطوری درست کردند، دو ثار الله[امیرالمؤمنین(ع) و امام حسین(ع)] نیاز بود که آنها را برطرف کند. اَلسّلامُ عَلَیْکَ یا ثارَ اللهِ وَ ابْنَ ثارِه . ما دیوار نسازیم!

خداوند متعال خون شهید را مؤثر و شکافنده و زایل کنندة بدی‌‌‌ها قرار داده است. البته خون هر شهید مقداری در این موضوع مؤثر است. «ثار الله» خون آن شهیدی است که خداوند مقرر داشته تا بوسیلة آن، حجاب‌‌‌های سخت و قطور اعماق را تا مسافت‌‌‌های زیاد بشکافد.

همانگونه که مشاهده می‌شود در اینجا ما با دو مفهوم « شهادت و ثار الله» مواجه هستیم و به تبع هر یک از این دو مفهوم می‌تواند برنامه‌ای مطرح باشد و در نتیجه ما دو برنامه تحت عناوین «برنامة به سوی شهادت» و «برنامة ثار الله» داشته باشیم. اکنون سؤال این است که آیا «برنامة به سوی شهادت» با «برنامة ثار الله» یکی است؟ در ظاهر، «برنامة به سوی شهادت» مربوط به قبل از شهادت امام حسین(ع) است و «برنامة ثار الله» مربوط به بعد از شهادت ایشان. اما اگر از این جنبه نگاه کنیم که فلسفة «برنامة به سوی شهادت» چیست و اساساً چرا باید چنین برنامه‌ای وجود داشته باشد؟ آنگاه در پاسخ می‌توان چنین گفت که این برنامه بخاطر «برنامة ثار الله» باید محقق گردد. یعنی اینکه «برنامة به سوی شهادت» مقدمة «برنامة ثار الله» است و «برنامة ثار الله» محصول «برنامة به سوی شهادت» و بلکه در حقیقت این دو برنامه، دو بخش از یک برنامه می‌‌‌باشند.

در نگاه کسی که از منظر «برنامة شهادت» به ماجرای امام حسین(ع) نگاه می‌‌‌کند، عاشورا و شهادت، به نوعی، پایان کاروان حسینی(ع) است و بعد از عاشورا فقط می‌‌‌توان به آن «تأسّی» کرد. چنین شخصی می‌‌‌گوید: «ایشان شهید شدند و به بهترین سرانجام رسیدند. شهید پیش خدا مأجور است، نزد خدا متنعّم است «بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ (بلکه زنده‏اند که نزد پروردگارشان روزی داده می‏شوند/ آل‌‌‌عمران169)»، شهید در بهترین جایگاه است، آنها به تکلیف‌‌‌شان عمل کردند و به بهترین سرانجام رسیدند». در نزد کسی که اوج برنامه‌‌‌اش، «برنامة به سوی شهادت» می‌باشد، امام حسین(ع) 1400 سال پیش شهید شده ‌‌است و طبیعتاً پس از آن دیگر کاروانی وجود نخواهد داشت. لذا دیگر کسی نمی‌‌‌تواند وارد کاروان حسینی(ع) شود، بلکه تنها می‌‌‌تواند با یاد کاروان حسینی(ع) زندگی کند. او چون از منظر برنامۀ پایین‌‌‌تری به نام «برنامة به سوی شهادت» به حرکت امام(ع) نگاه می‌‌‌کند، عاشورا را ماجرایی در گذشته می‌‌‌بیند و معتقد است که ما باید روحاً به گذشته برویم و در آنجا از عاشورا بهره‌‌‌مند شویم. اما زمانی که انسان از منظر برنامة بالاتر یعنی «برنامة ثار الله» که زیرمجموعه‌اش برنامة به سوی شهادت می‌باشد، نگاه می‌کند، کربلا و عاشورا را محدود به یک مکان و یک روز خاص نمی‌بیند. شاید بتوان گفت که از بارزترین مستندات «برنامة ثار الله»، خطبة امام حسین(ع) در عصر هفتم ذی‌‌‌الحجه در مکه می‌‌‌باشد. برای مطالعه و آشنایی بیشتر با این برنامه باید دانست که

«برنامة ثار الله» در قالب سه دوران قابل مطالعه است:

 

-3-1دوران قبل از حرکت و شهادت امام حسین(ع(

«برنامة ثار الله» از ازل[مدتها قبل از خلقت آسمان‌‌‌ها و زمین یعنی از زمانی که برای اولین بار قلم بر لوح چیزی نوشت(امام جواد(ع): اول ما جری به القلم علی اللوح قتل الحسین/ کتاب البکاء 227)] شروع شده بود.

انبیاء و رسل(ع) و بسیاری از خوبانی که به لحاظ زمانی قبل از امام حسین(ع) در دنیا می‌زیسته‌اند، نسبت به واقعة کربلا، از جانب خداوند مطلع گردیده و به دنبال آن به کربلا می‌‌‌آمدند و در مدرسة کربلا تعلیم و تربیت می‌‌‌یافتند و بدینوسیله با یاد امام حسین(ع) همراه شده و رشد داده می‌‌‌شدند.

آمدن انبیاء و رسل(ع) به سرزمین کربلا نمی‌تواند به دلیل برنامه‌های پایینی بوده باشد، بلکه ایشان با این نیت که همراه این کاروان تا شهادت، تا بهشت ظهور، تا قیامت و تا بهشت بعد از قیامت بروند، سراغ امام حسین(ع) می‌‌‌آمدند. یعنی ایشان کسانی بودند که تمام سعی و همتشان را صرف ورود به بالاترین درجاتِ «برنامه‌‌‌های حسینی(ع)» می‌نمودند، لذا قیمت‌‌‌شان بسیار بالاتر از دیگران است.

 

-3-2 دوران حرکت عالمانة امام حسین(ع) به سوی شهادت

امام حسین(ع) از ابتدا از شهادت خویش و محل و نحوة آن و حتی تمام جزئیات آن آگاه بودند و دلایل و خواص آن را نیز می‌‌‌دانستند. اما از همة اینها مهم‌‌‌تر اینکه، می‌‌‌دانستند خواست خدا بر این است، لذا با روی باز پذیرای آن شدند. علاوه بر ایشان، بسیاری از مردم نیز از شهادت امام حسین(ع) و حتی نام برخی قاتلان حضرت نیز اطلاع داشتند. کسانی که به خاطر «برنامة به سوی کوفه» یا «برنامة مبارزه با یزید» امام(ع) را همراهی می‌‌‌کردند، وقتی صحنه را به گونه‌‌‌ای دیگر و خلاف آنچه می‌‌‌پنداشتند، مشاهده نمودند، از امام(ع) جدا شدند. اما آنهایی که به خاطر شهادت آمده بودند، ثابت‌‌‌قدم ماندند.

بسیاری از محبّان امام حسین(ع)، بر این باور هستند که انسان باید به زیارت امام(ع) برود حتی اگر شهید شود. ایشان به کربلا می‌‌‌روند و بعضاً شهید هم می‌‌‌شوند، اینها رفتارشان به خاطر برنامه‌ای بالاتر از «برنامة به سوی کوفه» یا «برنامة مبارزه با یزید» است، لذا قیمت‌‌‌شان بیشتر است.

این درجه از برنامه یعنی «برنامة به سوی شهادت» در کلام مولا(ع) بسیار مشهود است.

 

-3-3 دوران پس از شهادت امام حسین(ع) و تأثیرات «ثار اللهیِ» ایشان، تا زمان ظهور امام زمان(عج )[و حتّی در بین رسولانی که از قبل مطّلع می‌‌‌گشتند[

سومین دوران که در قالب آن می‌توان مقولة ثار الله را مطالعه نمود، دوران پس از شهادت امام حسین(ع) و تأثیرات «ثار اللّهیِ» ایشان، تا زمان ظهور امام زمان(عج) است؛ که در خلال آن تأثیرات زیر را بر جای گذارد:

3-3-1 حجاب‌‌‌های سخت و قطور اعماق را تا مسافت‌‌‌های زیاد بشکافد.

مسیر، با نور روشن می‌‌‌شود، اما حُجُب، با خون سوراخ می‌‌‌گردد. تا وقتی که در دنیا حُجُب تولید می‌‌‌شود، باید خون بزرگ و محترمی جریان داشته باشد تا در حُجُب نقب بزند و بتواند مسیر بشریت را از خلال حُجُب قطور و مرکب باز کند و جلو ببرد. بدترین حجاب‌‌‌ها در آخرالزمان خواهد بود. یعنی تا آن زمان باید «برنامة ثار اللهی» امتداد پیدا کند و این ماجرا تا زمان ظهور امام زمان(عج) امتداد خواهد داشت[البته تا زمانی که حکومت اولیّة حضرت استقرار یابد]. اگر این خون جاری نمی‌‌‌شد طبق احادیث فراوان، باید در زمان امام حسین(ع) حرکت بشریّت متوقف می‌‌‌شد، یعنی باید امر امامت منقطع می‌‌‌گردید.

«برنامة ثار الله» به خاطر ایجاد روزنه و سپس گسترش آن در دیوار عظیم و سنگی غیبت، تا زمان ظهور امتداد دارد و با خون امام حسین(ع) و تبعات جوششِ خون ایشان، راه ظهور باز می‌‌‌شود[= حکمت نامگذاری برنامة ثار الله[.

3-3-2- اصلاح امّت و امر به معروف و نهی از منکر

اصلاح امّت و امر به معروف و نهی از منکر، زیرمجموعة «برنامة ثار الله» است. زیرا عمق فاجعة پنجاه ساله در جهان اسلام بیشتر از این بود که با مبارزة سیاسی و اجتماعی حل شود و اصلاح گردد. مثلاً در روز عاشورا، هنگامی که امام حسین(ع) می‌‌‌خواهند مردم را نصیحت کنند، آنها هِلهله می‌‌‌کنند و سوت می‌‌‌زنند و دشنام می‌‌‌دهند؛ یعنی ایشان اصلاً «امر به معروف و نهی از منکر» پذیر نیستند. اما بسیاری از همین مردم، پس از ریختن خون امام حسین(ع)، از خواب غفلت بیدار شده و بر خود لعنت کرده و تَوّاب می‌‌‌شوند و درصدد اصلاح و انتقام برمی‌‌‌آیند؛ یعنی این خون امام حسین(ع) بود که در آنها و در نسل‌‌‌های بعد و تمام مردم آزادة جهان تأثیر کرد و در آنها صفت امر به معروف و نهی از منکر را ایجاد نمود. امام حسین(ع) با نثار خونشان، دست بسیاری از مردم را گرفته و از سقوط نجات دادند.

اگر «برنامة ثار الله» نبود، نمودار رشد و ارتقاء جهان اسلام، منفی گردیده و پیوسته منفی باقی می‌‌‌ماند، یعنی به سوی عمق ادامه پیدا می‌‌‌کرد.

اگر «برنامة ثار الله» نبود، چه بسا ایران، اموی باقی می‌‌‌ماند، اما با تأثیر شدید از ثار الله، ایران ابتدا عزادار حسین(ع) و به تدریج شیعة حسین(ع) شد.

خونِ پُر نور حسین(ع) از چشمة عاشورا فوران نمود، ارواح ما را فرا گرفت؛ خون او در ما تبدیل به زنده بودن و غیرت و عزم و حرکت به سوی مهدی(عج)، و نور او تبدیل به معرفت و تشیّع اهل‌‌‌بیت(ع) شد. لذا باید گفت: مائیم اصلاح شدگان حسینی(ع). مائیم بیدار شدگان به دست حسین(ع). مائیم رهروان حسین(ع). مائیم در انتظار فرزند حسین(ع). یا لَثاراتِ الْحُسَین(ع).

3-3-3- مسیر صحیح را برای بشریت باز نماید.

از تأثیرات مهم این خون، باز کردن مسیر صحیح برای بشریت است.

در زمان‌‌‌های قبل، خداوند تمام رسولان(ع) را به کربلا آورد تا در مدرسة کربلا، از بهترین مربّی، صحیح‌‌‌ترین روش حرکت بر صراط ‌‌‌المستقیم را بیاموزند.

3-3-4- و از همه مهم‌‌‌تر اینکه: این خون باعث شد تا امامت در نسل امام حسین(ع) تثبیت گردد.

 

4ـ برنامة به سوی انتقام[در دنیا، هنگام ظهور، در رجعت[

یکی دیگر از درجاتِ برنامه‌های حسینی(ع) «برنامة به سوی انتقام» است. در زیارت عاشورا می‌‌‌خوانیم که: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا ثار الله وَ ابْنَ ثارِهِ وَ الْوِتْرَ الْموتور/ سلام بر شما ای خون خدایی که فرزند خون خدا هستید و فرد تنهایی هستید که خونش ریخته شده اما هنوز انتقام آن گرفته نشده است». به دنبال مفهوم ثار الله، مفهوم انتقام‌‌‌گیری پررنگ است.

درخواست انتقام از قاتلان امام حسین(ع) اولین بار به وسیلة قلم بر لوح نوشته شد[وَ الْقَلَمُ جَرَى عَلَى اللَّوْحِ بِلَعْنِهِ بِغَیْرِ إِذْنِ رَبِّهِ فَأَوْحَى اللهُ تَعَالَى إِلَى الْقَلَمِ أَنَّکَ اسْتَحْقَقْتَ الثَّنَاءَ بِهَذَا اللَّعْنِ/ و قلم بدون اجازه پروردگار بر لعن وى جریان یافت! آنگاه خدا به قلم وحى کرد: تو براى این لعنى که بر قاتل امام حسین(ع) کردى سزاوار ثناء و درود می‌‌‌باشى. بحارالأنوار ج44 ص243 ح 39]. انبیاء و رسل(ع) نیز درخواست لعن و انتقام از قاتلان امام حسین(ع) را داشتند. اما از جنبة عملی، «برنامة به سوی انتقام» از روز عاشورا، با تأثیر سریع نفرین‌‌‌های امام حسین(ع) آغاز شد و پیوسته ادامه دارد.

به لحاظ «برنامة به سوی انتقام»، ماجرای امام حسین(ع) پایان نمی‌‌‌یابد[و البته دقیق‌‌‌تر اینکه این برنامه از برنامه‌‌‌های حسینی(ع) پایان نمی‌‌‌یابد] تا در دو موسم، انتقام جدّی گرفته شود:

الف) در زمان ظهور: اولین بار که از قاتلان امام (ع) انتقام جدی گرفته می‌شود زمانی است که امام زمان(عج) ظهور می‌کنند و در آن هنگام تا حدّی انتقام امام حسین(ع) را می‌‌‌گیرند.

ب) در زمان رجعت امام حسین(ع): «برنامة به سوی انتقام» ادامه پیدا نموده تا اینکه ‌‌‌خود امام حسین(ع) با جسم مادی و به صورت سر از قبر بیرون آوردن رجعت می‌نمایند و برای بار دوم به صورت جدی از قاتلان امام (ع) انتقام گرفته خواهد شد که این ماجرا بعد از ظهور امام زمان(عج) واقع می‌شود. قسمت اصلی و پایانی این برنامه، با انتقام گرفتن از تمام قاتلان و نیز انتقام از کسانی که به قتل حضرت راضی شده‌اند، توأم خواهد بود[= حکمت نامگذاری برنامة انتقام]. [رجوع به: صحبت امام(ع) برای اصحاب در شب عاشورا]

در نگاه کسی که «برنامة به سوی انتقام» یا درجات بالاترِ برنامه‌‌‌های حسینی(ع) برایش پررنگ باشد، عاشورا پایان نیست، زیرا چنین شخصی قائل به برنامه‌‌‌های بالاتر است و اهداف در برنامه‌‌‌های بالاتر، تا آینده ادامه دارد و هنوز این برنامه‌‌‌ها به هدف نهایی مورد نظر خداوند، نرسیده‌‌‌اند.

در «برنامة به سوی انتقام»، کاروان حسینی(ع) فقط مربوط به گذشته نیست، بلکه هم اکنون نیز در حرکت است، زیرا انتقام‌‌‌گیرندگان خون امام حسین(ع) روز به روز بیشتر و جدّی‌‌‌تر می‌‌‌شوند. از این منظر، کاروان حسینی(ع) علاوه بر اینکه در گذشته بود، در حال حاضر هم وجود دارد و در آینده نیز وجود خواهد داشت. و می‌‌‌توان علاوه بر «تأسّی نمودن به آن»، با آن «همراه» شد. بر طبق این برنامه، ما اکنون هم می‌‌‌توانیم وارد کاروان حسینی(ع) شویم، اینگونه نیست که فقط یادِ کاروان مطرح باشد و انسان به این صورت از کاروان اثر بگیرد.

«برنامة ثار الله» تا زمان ظهور امتداد دارد. اما رجعت امام حسین(ع) مدت‌‌‌ها بعد از ظهور واقع می‌‌‌شود. پس «برنامة به سوی انتقام(در رجعت)»، طولانی‌‌‌تر و لذا بالاتر است.

 

5ـ برنامة به سوی بهشت ظهور

از دیگر درجات برنامه‌های حسینی(ع) «برنامة به سوی بهشت ظهور» می‌باشد. شاید ضرورت داشته باشد که ابتدا سخنی پیرامون بهشت ظهور مطرح گردد و بیان شود که منظور از بهشت ظهور چیست. زمانی که انسان به آیات قرآن و احادیث اهل بیت(ع) پیرامون شرایط و وضعیت بعد از ظهور امام زمان(عج) نگاه می‌کند، می‌بیند از این آیات و احادیث چنین برمی‌‌‌آید که امام زمان(عج) پس از ظهور مبارک‌‌‌شان، به تدریج ظلم را برطرف کرده و هر شیء و فرد را در جایگاه اصلی خود قرار می‌‌‌دهند[= عدل]. زمین نعمت خود را رو می‌‌‌کند و همه جا سرسبز خواهد شد، جانوران دیگر وحشی نخواهند بود، برکت از آسمان و زمین جاری خواهد شد، بیماری‌‌‌ها برطرف می‌‌‌شود، دین اسلام بصورت حقیقی‌‌‌اش واقع خواهد شد، و .... . این گونه توصیفات دربارة بعد از ظهور، در فرمایش‌های اهل‌بیت(ع) بسیار مطرح گردیده است و انسان را به این باور می‌‌‌رساند که بعد از ظهور امام زمان(عج) و وقوع مراحلی چند، به تدریج زمین صورت بهشتی به خود می‌‌‌گیرد و «بهشت بعد از ظهور» شکل خواهد گرفت؛ البته بهشتی ضعیف‌‌‌تر از بهشتِ بعد از قیامت[وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ/دو بهشتی که مادون بهشت‌‌‌های بعد از قیامت است(الرحمان 62)]. اینک پس از این توضیح مختصر پیرامون بهشت ظهور به توضیح این برنامه از برنامه‌های حسینی(ع) می‌پردازیم.

امام حسین(ع) به والی مدینه می‌‌‌فرمایند: [وَ لکِنْ نُصْبِحُ وَ تُصْبِحُونَ وَ نَنْظُرُ وَ تَنْظُرُونَ اَیُّنا اَحَقُّ بِالْخِلافَةِ وَ الْبَیْعَةِ / لکن ما صبح مى‌‌‌کنیم و شما نیز صبح مى‌‌‌کنید، ما انتظار مى‌‌‌کشیم و شما نیز انتظار مى‌‌‌کشید تا ببینیم کدام یک به جانشینى رسول خدا(ص) و بیعت سزاوارتریم]. مشابه این سخن را امام(ع) بارها فرموده‌‌‌اند، اما ما می‌دانیم که این فرمایش امام حسین(ع) در زمان حیات دنیایی ایشان تحقّق نیافت. حال این سؤال مطرح می‌‌‌شود که: پس در چه زمانی این وعده محقّق خواهد شد؟ در جواب باید گفت: در احادیث آمده است که امام حسین(ع) مدت‌‌‌ها بعد از ظهور امام زمان(عج) رجعت کرده و جانشین ایشان در پادشاهی آسمان و زمین خواهند شد.

در میان کلام امام حسین(ع)، آن سخنانی که حاکی از فضائل و نعمات جاری شده بر اهل‌‌‌بیت(ع) و یاران ایشان است، عموماً مربوط به «برنامة به سوی بهشت ظهور» می‌باشد، زیرا در آن دوران، همگان این فضائل را به چشم خواهند دید.

به لحاظ «برنامة به سوی بهشت ظهور»، کاروان حسینی(ع) تا بهشت ظهور، امتداد خواهد داشت.

 

6ـ برنامة به سوی قیامت

خداوند حدود یک چهارم از آیات قرآن را به قیامت و وقایع آن و رفتارهای خود در قیامت اختصاص داده است. در این صورت خلیفةالله که به لحاظ خلافتش باید مجرای خدایی خداوند باشد، کلام و برنامه‌‌‌هایش باید از هر جهت شبیه کلام و برنامة خداوند و بلکه شبیه‌ترین آنها باشد. بنابراین بخش قابل توجهی از صادره‌های امام حسین(ع) در کاروان باید معطوف به قیامت باشد و به همین لحاظ، کاروان حسینی(ع) باید به قیامت برسد. لذا امام حسین(ع) بارها و از جمله در عاشورا و در آخرین لحظات چنین درخواست داشته‌‌‌اند: «اُحْکُمْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ/ در میان من و این مردم حکم کن! که تو بهترین حکم کنندگانى».

به حسب «برنامة به سوی قیامت»، کاروان حسینی(ع) تا درون قیامت امتداد خواهد داشت.

 

7ـ برنامة به سوی بهشت

نبرد بین حقّ و باطل باید به سرانجام برسد، صحت و سقم ادعای هر دو جبهه باید مشخص شود [در قیامت]، افراد هر جبهه باید با توجه به درجة مثبت یا درجة منفی بودن‌‌‌شان، در جایگاه‌‌‌های حقیقی خود [در بهشت یا جهنم] مستقر شوند، تا ماجرا آرامش یابد. نه تنها اهل بیت عصمت و طهارت(ع)، بلکه هیچ یک از شیعیان و محبّان امام حسین(ع) به کمتر از این راضی نشده و آرامش نمی‌‌‌یابند. حتّی اگر محبّان امام حسین(ع) به بهشت بروند، باز آرامش نخواهند داشت تا اینکه تمام اهالی دو جبهه در عاشورا[و نیز راضی شوندگان به فعل هر جناح]، در جایگاه حقیقی خود در بهشت یا جهنم مستقر شوند. لذا کاروان حسینی(ع) یقیناً و حتماً باید به بهشت وارد شده و کاروانیان در بهترین منزل‌‌‌های بهشت ساکن شوند.

امام حسین(ع) نیز بارها در خلال سیر حرکت کاروان، از موقعیت‌‌‌های بهشتی خود و یاوران‌شان صحبت کرده‌‌‌و آن را به رخ کشیده‌‌‌اند. به عنوان مثال زمانی که امام(ع) در شب عاشورا، با یاران‌‌‌شان صحبت می‌‌‌کنند و یا آنگاه که در عصر عاشورا، با علی‌‌‌اکبر(ع) سخن می‌گویند، کلام‌شان بوی بهشت و توصیف موقعیتهای ایشان در بهشت را دارد.

بالاترین برنامه و به عبارت دیگر بالاترین درجه از برنامه‌های حسینی(ع) یعنی «برنامة به سوی بهشت»، در خود بهشت پایان می‌پذیرد. به این ترتیب، کاروان حسینی(ع) به حسب بالاترین برنامه، تا بهشت ادامه خواهد داشت.

کسی‌ که از میان برنامه‌های کاروان حسینی(ع) به «برنامة به سوی بهشت» قائل باشد، چنین فردی برنامه‌‌‌اش کم محدودیت است و می‌‌‌گوید: هم اکنون که کاروانِ امام(ع) را یاد می‌‌‌کنم، همراه امام حسین(ع) در بهشت هستم[اِنَّ المُتَّقینَ فی جَنّاتٍ وَ نَهَر، فی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیکٍ مُقتَدِر[.

امام(ع) را در بالاترین برنامه‌‌‌‌های‌شان همراهی کنیم؛

و در پایان سخن اینکه، تمام کسانی‌که از ازل تا ابد سراغ امام حسین(ع) آمدند، چه گذشتگان، اعم از آدم(ع) و تمام انبیاء و رسولان(ع) و تمام خوبان تا قبل از عاشورا، چه آنهایی که در سال 60 و 61 هجری به همراه امام حسین(ع) به کربلا آمدند، و چه کسانی که پس از آن، تاکنون و از این پس تا هر زمان، به کربلا می‌‌‌روند، هر کدام از ایشان به خاطر یکی از برنامه‌‌‌های حسینی(ع) به سوی حضرت می‌‌‌آیند.

بسیاری از اوقات، ما قیام امام(ع) را اصل می‌‌‌دانیم و تمام سخنان ایشان را بر آن اساس تفسیر و توجیه می‌‌‌کنیم، در حالیکه لزومی ندارد ما قیام را اصل بدانیم، بلکه باید برنامه‌‌‌های امام(ع) در خلال قیام را متوجه شویم و آنگاه از قیام حضرت بر اساس یکی از آن برنامه‌‌‌ها[به خصوص عالی‌‌‌ترین برنامه‌‌‌های ایشان]، برداشت کرده، به‌‌‌آن دل داده و در آن وارد شده و امام(ع) را همراهی کنیم.

احادیث فراوانی حاکی از زیارت کربلا توسط انبیاء و رسل(ع) وجود دارد، از جمله: [قال رسول‌‌‌الله ص: .... یَا بُنَیَّ إِنَّکَ سَتُسَاقُ إِلَى الْعِرَاقِ وَ هِیَ أَرْضٌ قَدِ الْتَقَى بِهَا النَّبِیُّونَ وَ أَوْصِیَاءُ النَّبِیِّینَ....(اى پسر عزیزم، تو بزودى به سوى عراق رانده خواهى شد. همان زمینى که پیامبران و اوصیاى آنان در آن با یکدیگر ملاقات کردند.)بحارالانوار ج45 ص80 ح6]. حال اگر سؤال شود که: چرا انبیاء و رسل(ع) به کربلا آمدند؟ آیا آمدنِ ایشان به لحاظ مقدس بودن کربلا بود؟! آیا به خاطر حرکت امام حسین(ع) به سمت کوفه بود؟! آیا به خاطر مبارزۀ امام حسین(ع) با یزید بود؟! یقیناً انبیاء و رسل(ع) به خاطر اینها به کربلا نیامده‌اند، بلکه به خاطر برنامه‌‌‌های فراتر از اینها، یعنی به خاطر «برنامة ثار الله»، به خاطر «برنامة به سوی بهشت ظهور»، به خاطر «برنامة به سوی قیامت»، به خاطر «برنامة به سوی بهشت»، به کربلا آمدند؛ ایشان می‌‌‌دانند که برای حرکت به سوی بهشت، یک راه وجود دارد و راه بهشت همین مسیر حرکت کاروان حسینی(ع) است. ایشان در پی تعلیم و یادگیری این راه و حرکت در آن مسیر بوده‌‌‌اند، و اصلاً با این برنامه‌‌‌ها است که کاروان حسینی(ع) و شهادت حسینی(ع) «همه‌‌‌زمانی» و «همه‌‌‌مکانی» و «همه‌‌‌ارتفاعی» می‌‌‌شود، نه با «برنامة به سوی کوفه» یا با «برنامة مبارزه با یزید(لع)». پس سزاوار و پسندیده این است که ما نیز امام(ع) را در بالاترین برنامه‌های‌شان، همراهی و نصرت نماییم. لیکن باید توجه داشت که ورود به برنامه‌های بالایی امام(ع)، دارای رمز می‌باشد و با تحقق آن رمز، این همراهی میسر می‌گردد.

 

رمز وارد شدن به بالاترین برنامه‌‌‌‌های امام(ع(

   این سخن امام(ع) که می‌‌‌فرمایند: «اَلا وَ مَنْ کانَ فینا باذِلاً مُهْجَتَهُ مُوَطِّناً عَلى لِقاءِاللّه نَفْسَهُ فَلْیَرْحَل مَعَنا/ آگاه باشید که هریک از شما که حاضر است در راه ما از خون خویش بگذرد و جانش را در راه شهادت و لقاى پروردگار نثار کند آماده حرکت با ما باشد (خطبة امام(ع) در آخرین روز توقف در مکه)»، هر چند که زیرمجموعة «برنامة ثار الله» است[و منظور از «لقاء الله»، همان شهادت است]، لیکن یک رمزی برای همراهی افراد است. کسانی که به این رمز عمل نمودند، وارد کاروان شدند و امام(ع) دست ایشان را گرفته و به سوی برنامه‌‌‌های بسیار بالاتر از این بردند. کسانی که قلب و کلام‌شان در پیشگاه امام حسین(ع) گویای این باشد که هیچ امری و هیچ رأیی از خود ندارند و از جانب امام(ع)، مصداقِ «أمْرُهُمْ أمْرِی وَ رَأیُهُمْ رَأیِی/ در مدینه: در پاسخ به محمد بن حنفیّه» باشند، امام(ع) ولیّ و قافله سالارشان می‌‌‌شوند و دست ایشان را گرفته و از برنامه‌‌‌های دوم، سوم و یا چهارم عبور می‌‌‌دهند و آنها را تا بالاترین برنامه‌‌‌ها و بالاترین مقام‌‌‌ها یعنی در اَعلی علیّین می‌‌‌بَرند و به جایی می‌‌‌رسانند که تمام اولین و آخرین، غبطه‌‌‌ی این افراد را می‌‌‌خورند. به همین خاطر دربارۀ ابوالفضل(ع) چنین فرموده‌اند که: مقام حضرت ابوالفضل(ع) مقامی است که اولین و آخرین به آن غبطه می‌‌‌خورند[وَ اِنَّ لِلْعَبّاس عِنْدَ الله تبارک و تعالی لَمَنْزلَة یَغْبِطَهُ بِهَا جَمِیعِ الشُّهَدَاء یَوْمَ الْقِیَامَة/ خصال 1 ص68 ، بحارالانوار 22 ص274[

و . . .

والسلام